Zapttan Sorumluluk Ne Demek? Kafamın İçindeki İki Sesin Tartışması
Zapttan sorumluluk ne demek? Bu soruyla ilk karşılaştığımda içimdeki mühendis hemen devreye girmişti: “Tanımı nedir, şartları nelerdir, istisnaları var mı?” diye sıralamaya başladı. Ama içimdeki insan tarafı da boş durmadı: “Bu işin adaletle, güvenle, mağduriyetle ilgisi ne?” diye fısıldadı. Konya’da yaşayan, hem teknik düşünmeye alışkın hem de sosyal tarafını susturamayan biri olarak bu iki sesi aynı anda susturmak pek mümkün olmuyor.
O yüzden zapttan sorumluluk kavramını tek bir pencereden değil, farklı yaklaşımları karşılaştırarak ele almak istiyorum. Çünkü bu konu sadece hukuk kitaplarında kalmıyor, gündelik hayatta da karşımıza çıkıyor.
Hukuki ve Teknik Yaklaşım: Tanım Net, Çerçeve Keskin
İçimdeki mühendis konuşuyor: Zapttan sorumluluk, satıcının sattığı mal üzerinde üçüncü bir kişinin üstün bir hakkı çıkması durumunda alıcıya karşı sorumlu olmasıdır. Daha sade söylemek gerekirse, bir şeyi satın alıyorsun ama sonra biri çıkıp “Bu aslında benim” diyorsa, işte burada zapttan sorumluluk devreye giriyor.
Teknik açıdan bakınca sistem oldukça mantıklı. Satıcı, sattığı şeyin hukuken temiz olduğunu garanti eder. Eğer bu garanti bozulursa, sorumluluk da satıcıya aittir. Borçlar hukuku bu noktada oldukça net çizgiler çizer: Tam zapt, kısmi zapt, açık veya gizli hak iddiaları… Hepsi sınıflandırılmış, maddeler halinde düzenlenmiştir.
İçimdeki mühendis bu düzeni seviyor. Çünkü belirsizlik az, risk tanımlı, sonuçlar öngörülebilir.
Ekonomik ve Mantıksal Yaklaşım: Risk Kime Ait?
Bir adım daha analitik düşününce zapttan sorumluluk bir risk dağılımı meselesi gibi duruyor. Malı satan mı riski üstlenmeli, alan mı? Hukuk burada diyor ki: “Bilgiyi ve kontrolü elinde tutan taraf riski üstlenir.”
İçimdeki mühendis yine başını sallıyor. Çünkü satıcı, malın geçmişini bilme ihtimali en yüksek kişi. Tapu, ruhsat, hak sahipliği… Bunları kontrol etmek onun sorumluluğu. Sistem açısından bakınca gayet verimli bir çözüm.
Ama tam bu noktada içimdeki insan tarafı söze giriyor.
İnsani ve Duygusal Yaklaşım: Güven Meselesi
İçimdeki insan diyor ki: “Bu iş sadece risk değil, güven.” Birinden bir şey satın alırken aslında sadece malı değil, onun sözüne olan güveni de alıyoruz. Hele bu bir ev, bir arsa ya da yıllarca biriktirilmiş parayla alınan bir şeyse…
Zapttan sorumluluk ne demek sorusu burada daha duygusal bir yere kayıyor. Çünkü üçüncü bir kişi çıkıp hak iddia ettiğinde, alıcının yaşadığı şey sadece maddi kayıp değil. Hayal kırıklığı, stres, belirsizlik… Bunlar hiçbir maddede yazmaz ama gerçektir.
İçimdeki insan tarafı, hukukun bu sorumluluğu satıcıya yüklemesini bu yüzden adil buluyor. Çünkü güveni bozan tarafın bedel ödemesi gerektiğini düşünüyor.
Ahlaki Yaklaşım: “Ben Bilmiyordum” Yeterli mi?
Burada içimdeki iki ses tartışmaya başlıyor. Satıcı gerçekten bilmiyorsa ne olacak? İçimdeki mühendis diyor ki: “Bilmemek çoğu zaman sorumluluğu kaldırmaz.” Sistem böyle çalışır.
İçimdeki insan ise tereddüt ediyor: “Gerçekten kötü niyet yoksa, her şey yüklenmeli mi?” Ama sonra durup düşünüyorum. Eğer “bilmiyordum” savunması herkese açık olursa, güvenli alışveriş diye bir şey kalır mı?
Zapttan sorumluluk tam da bu yüzden ahlaki bir sınır çiziyor. Diyor ki: Satıyorsan, araştıracaksın. Emin değilsen, satmayacaksın.
Günlük Hayat Perspektifi: Sadece Büyük Davalar Değil
Zapttan sorumluluk deyince akla hemen tapu davaları geliyor ama mesele sadece büyük mallar değil. İkinci el araba, kiralanan bir depo, hatta dijital haklar bile bu kapsama girebiliyor. Konya’da çevremde yaşanan küçük anlaşmazlıklarda bile bu kavramın izlerini görmek mümkün.
Bir arkadaşım, başkasına ait borcu olan bir aracı satın almıştı. “Ben arabayı aldım ama cezası da bana çıktı” dediğinde, içimdeki mühendis “zapt benzeri bir durum” diye not aldı. İçimdeki insan ise “kimse bunu yaşamak istemez” diye iç geçirdi.
Sonuç Yerine: İki Sesin Ortak Noktası
Zapttan sorumluluk ne demek sorusuna farklı yaklaşımlarla baktığımda şunu fark ediyorum: Analitik bakış düzeni, insani bakış adaleti önemsiyor. İlginç olan şu ki, bu iki yaklaşım burada çatışmıyor; aksine aynı noktada buluşuyor.
Zapttan sorumluluk, hem sistemin işlemesi için gerekli hem de insanların birbirine güvenebilmesi için şart. İçimdeki mühendis bunun mantığını seviyor, içimdeki insan ise vicdanını rahatlatıyor. Sanırım iyi hukuk da tam olarak böyle bir şey: Hesaplanabilir ama hissiz olmayan.