Geçmiş, yalnızca tarihsel olaylardan ibaret bir dizi kronolojik kayıttan daha fazlasıdır; bugünü anlamamız için bizlere önemli dersler sunar. Türkiye ekonomisinin ne zaman bozulmaya başladığını tartışırken, geçmişin derinliklerine indiğimizde, yalnızca ekonomik faktörler değil, toplumsal yapının, siyasi değişimlerin ve kültürel dönüşümlerin de etkisini gözler önüne sereriz. Geçmişle bağ kurmadan, bu soruyu anlamak ve bu soruya bir cevap bulmak imkansızdır.
Türkiye Ekonomisinin Kökleri: Osmanlı İmparatorluğu Dönemi
Türkiye’nin ekonomik yapısının bozulmasının kökleri, Cumhuriyet öncesi döneme kadar uzanır. Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarında yaşanan ekonomik zorluklar, sanayi devrimini kaçırmış olmanın getirdiği dezavantajlar, borçlanma ve bağımlılık ilişkilerinin artması, imparatorluğun sonunu hazırlayan önemli faktörlerdendir. 19. yüzyılın ortalarından itibaren Osmanlı İmparatorluğu, Batı Avrupa’nın ekonomik gücü karşısında zayıflamaya başlamıştır. Osmanlı’nın sanayiye yeterince yatırım yapmaması ve tarım toplumuna dayalı ekonomik yapıyı sürdürememesi, imparatorluğun ekonomik temelinin sarsılmasına yol açmıştır.
Ayrıca, Osmanlı Devleti’nin giderek artan borçları ve dış borçlanmaya başvurması, özellikle 1875’teki iflasın ardından, ülkenin ekonomik bağımsızlığını tehlikeye atmıştır. 1890’larda başlayan borç ödemeleri, sanayileşme çabalarının önünde büyük bir engel teşkil etmiş, bu da ekonominin geri kalmasına neden olmuştur. Bu dönemin ekonomik krizlerini anlamadan, Türkiye’nin Cumhuriyet dönemi ekonomik zorluklarını anlamak da zor olacaktır.
Cumhuriyet’in İlk Yılları: Devletçilik ve İç Ekonomik Bağımsızlık
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, Türkiye’nin ekonomik yapısında radikal bir dönüşüm hedeflenmiştir. 1923’te kurulan yeni Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik mirasını arkasında bırakmaya ve kendi yolunu çizmeye karar vermiştir. Bu dönemde, Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde, Türk ekonomisinin kalkınması için devletçilik ilkesine dayalı bir ekonomi politikası benimsenmiştir.
1929 Dünya Ekonomik Buhranı, Türkiye’nin ekonomik yapısını da etkilemiş, fakat devlet müdahalesi ile kriz yönetilmeye çalışılmıştır. 1930’larda başlatılan sanayileşme hamleleri, ekonominin dışa bağımlılığını azaltmaya yönelik önemli adımlar atılmasına olanak sağlamıştır. Ancak, ekonomik bağımsızlık hedefi her zaman tam anlamıyla gerçekleştirilememiştir. Üretim açısından tarımda bağımsızlık sağlansa da, sanayi yatırımlarının sınırlılığı ve dış ticaretin zayıf olması, uzun vadede ciddi yapısal sorunlar yaratmıştır.
1950’lerden Sonra: Dışa Bağımlılık ve Liberal Politikaların Başlangıcı
Türkiye ekonomisindeki bozulma sürecinin hızlandığı dönemin, 1950’lerde başladığı söylenebilir. 1950’lerde yapılan çok parti seçimi, Türkiye’nin dışa açılmasına ve küresel ekonomiyle entegre olmasına olanak sağlamıştır. Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle birlikte, serbest piyasa ekonomisi ve dışa açılma politikaları hız kazanmıştır. Ancak, bu dönemdeki en büyük sorunlardan biri, dış borçlanma ihtiyacının artmasıdır. Ekonominin serbest piyasa dinamikleriyle işleyişi, dış borç bağımlılığını ve ithalatı artırırken, ithalatın karşılığında yurt içindeki üretim kapasitesinin düşmesi gibi yapısal sorunları da beraberinde getirmiştir.
Ayrıca, 1950’lerdeki hızlı nüfus artışı, Türkiye’nin altyapı ve sanayi altyapısının yetersizliğini daha da belirgin hale getirmiştir. Yüksek dış borç yükü ve zayıf ekonomik yapı, 1960’larda Türkiye’nin ilk ciddi finansal krizini yaşamasına neden olmuştur. Bu dönemin sosyal ve ekonomik değişimleri, bugünkü Türkiye ekonomisinin temel dinamiklerine zemin hazırlamıştır.
1980’ler: Serbestleşme ve Yapısal Dönüşüm
1980’lerde, Türkiye’nin ekonomik yapısında köklü bir dönüşüm yaşanmıştır. 1980 Askeri Darbesi sonrasında, Turgut Özal’ın başkanlığında ekonomi, dışa açılma politikalarıyla hızla serbestleşmeye başlamıştır. Bu dönemde uygulanan 24 Ocak Kararları, Türkiye ekonomisinde önemli bir dönüm noktasıdır. Bu kararlarla birlikte, ithalat yasakları kaldırılmış, döviz kuru serbest bırakılmış ve devletin ekonomiye müdahalesi azaltılmıştır.
Ancak, serbestleşme ile birlikte gelen dışa bağımlılık, özellikle ithalatın artması ve ihracatın rekabet gücünün zayıflaması gibi problemleri de beraberinde getirmiştir. Ayrıca, bu dönemdeki ekonomik büyüme, yüksek enflasyon ve borçlanma sorunlarıyla dengelenmiştir. Yabancı yatırımcıların Türkiye’ye ilgisi artsa da, bu durum ülkenin dış borçlarının ve dışa bağımlılığının daha da derinleşmesine yol açmıştır. Türkiye’nin 1990’larda yaşadığı enflasyon, işsizlik ve borç krizlerinin temelleri bu dönemde atılmıştır.
2000’ler: IMF ve Dünya Bankası Etkisi
2000’lerin başında Türkiye, IMF ve Dünya Bankası’nın belirlediği ekonomik reformları kabul ederek, piyasa dostu politikalarla ekonomik istikrarı sağlamayı amaçlamıştır. 2001 ekonomik krizi, Türkiye’nin dış borçlarının ödenememesi, yüksek enflasyon ve finansal sistemdeki zayıflıklar nedeniyle patlak vermiştir. Ancak, bu krizin ardından uygulanan sıkı maliye politikaları, ekonomi için bir toparlanma dönemi başlatmıştır.
Özellikle 2000’lerin ortalarına gelindiğinde, Türkiye’nin büyüme hızı artmış, enflasyon düşürülmüş, cari açık yönetilebilir seviyelere gelmiştir. Ancak, bu dönemde de Türkiye’nin dış borçlarının artmaya devam etmesi, ekonomik bağımsızlık konusunda ciddi endişelere yol açmıştır. 2008 küresel ekonomik krizi, Türkiye’yi yeniden dış etkilere açık hale getirmiştir.
Sonuç: Geçmişin Gölgesinde Bugün
Türkiye ekonomisinin bozulma süreci, çeşitli dönemlerde ve farklı faktörlerle şekillenmiş bir süreçtir. 1980’lerde başlayan dışa bağımlılık ve liberal politikaların ardından, 2000’lerdeki ekonomik istikrar çabalarına rağmen, ülkenin hala dış borç ve ithalata dayalı büyüme modelinin etkisinde olduğu gözlemlenebilir. Bugün yaşanan ekonomik sıkıntılar, geçmişteki yapısal sorunların bir yansımasıdır.
Türkiye ekonomisinin bozulmaya başladığı dönemler, yalnızca ekonomik krizlerin yaşandığı anlar değildir; aynı zamanda yapısal dönüşümlerin başladığı, toplumsal ve siyasal kırılmaların meydana geldiği zamanlardır. Geçmişin bu önemli dönemeçlerini gözden geçirmek, sadece tarihsel bir merak meselesi değildir. Bugünü daha iyi anlamamıza ve geleceği daha sağlıklı bir şekilde inşa etmemize olanak sağlar. Ekonomik kalkınma yolunda atılacak adımlar, tarihsel hatalardan ders almakla mümkündür.
Bugün, Türkiye’nin karşı karşıya olduğu ekonomik zorlukları ve toplumsal dönüşümü nasıl değerlendirmek gerekir? Geçmişin hatalarından nasıl ders çıkarılabilir? Bu sorular, yalnızca ekonomistler için değil, her birey için önemlidir.